Jednym z najpilniejszych cel\u00f3w w terapii dzieci ze spektrum autyzmu jest pomoc w rozwijaniu umiej\u0119tno\u015bci komunikacyjnych. Je\u015bli dzieci nie maj\u0105 typowo rozwini\u0119tych umiej\u0119tno\u015bci j\u0119zykowych, mog\u0105 nie mie\u0107 skutecznego sposobu na wyra\u017canie swoich pragnie\u0144 i potrzeb. W rezultacie istnieje ryzyko, \u017ce w zast\u0119pstwie zaczn\u0105 wpada\u0107 w z\u0142o\u015b\u0107, przejawia\u0107 agresj\u0119 lub zachowania polegaj\u0105ce na samookaleczaniu. Zachowania te s\u0105 nie tylko potencjalnie szkodliwe, ale cz\u0119sto nie s\u0105 rozumiane.<\/p>\n
W tym miejscu z pomoc\u0105 przychodzi funkcjonalny trening komunikacyjny (FCT). FCT polega na nauczeniu danej osoby niezawodnego sposobu przekazywania informacji za pomoc\u0105 j\u0119zyka, znak\u00f3w i\/lub obraz\u00f3w w celu osi\u0105gni\u0119cia po\u017c\u0105danego celu. Nazywa si\u0119 go “funkcjonalnym”, poniewa\u017c nie uczy dzieci tylko etykietowania przedmiot\u00f3w (np. kojarzenia s\u0142owa CZERWONY z obrazkiem jab\u0142ka), ale koncentruje si\u0119 na u\u017cywaniu s\u0142\u00f3w lub znak\u00f3w, aby uzyska\u0107 co\u015b potrzebnego lub po\u017c\u0105danego – jedzenie, zabawk\u0119, zaj\u0119cie, wyj\u015bcie do \u0142azienki, przerw\u0119 od czego\u015b.<\/p>\n
FCT polega na stosowaniu pozytywnych wzmocnie\u0144 w nauczaniu dzieci j\u0119zyka i komunikacji, aby zwi\u0119kszy\u0107 ich zdolno\u015b\u0107 do efektywnego wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania z innymi w celu zaspokojenia swoich potrzeb.<\/p>\n
Stephanie Lee, PsyD, psycholog kliniczny z Child Mind Institute, wyja\u015bnia, jak pracuje klinicysta wdra\u017caj\u0105cy FCT. Zaczyna od zidentyfikowania czego\u015b, do osi\u0105gni\u0119cia czego dziecko ma siln\u0105 motywacj\u0119 – na przyk\u0142ad ulubionego jedzenia, zabawki lub zaj\u0119cia. To pos\u0142u\u017cy jako naturalna nagroda za u\u017cywanie znaku lub obrazka, kt\u00f3ry przedstawia t\u0119 rzecz.<\/p>\n
“Je\u015bli dziecko bardzo lubi \u017b\u00f3\u0142wie Ninja lub Czo\u0142gist\u0119 Thomasa, a jego ulubion\u0105 rzecz\u0105 do jedzenia s\u0105 Cheetos,” m\u00f3wi, “mo\u017cemy wzi\u0105\u0107 ten przedmiot i nauczy\u0107 dziecko znaku lub obrazka, kt\u00f3ry go przedstawia”.<\/p>\n
Na pocz\u0105tku dziecko jest przygotowywane do tego, co dr Lee nazywa “bezb\u0142\u0119dnym uczeniem si\u0119”, w kt\u00f3rym terapeuta prowadzi dziecko, aby u\u017cy\u0142o znaku lub obrazka i otrzyma\u0142o nagrod\u0119. Ta wspomagana komunikacja jest powtarzana, za ka\u017cdym razem skutkuj\u0105c uzyskaniem nagrody, a\u017c do momentu, gdy dziecko b\u0119dzie w stanie odnie\u015b\u0107 sukces przy coraz mniejszej ilo\u015bci podpowiedzi ze strony terapeuty.<\/p>\n
“W miar\u0119 zmniejszania liczby podpowiedzi dziecko staje si\u0119 coraz bardziej niezale\u017cne w komunikacji” – m\u00f3wi dr Lee.<\/p>\n
Gdy dzieci potrafi\u0105 ju\u017c niezawodnie u\u017cywa\u0107 s\u0142owa, znaku lub obrazka oznaczaj\u0105cego dany przedmiot, gdy ten przedmiot jest obecny, nast\u0119pnym krokiem jest “uog\u00f3lnienie”, czyli u\u017cywanie go poza konkretn\u0105 sytuacj\u0105, w kt\u00f3rej zosta\u0142 nauczony. Na przyk\u0142ad, je\u015bli dziecko ogl\u0105da telewizj\u0119 i ma ochot\u0119 na chipsy, mo\u017ce u\u017cy\u0107 tego znaku jako sposobu na zdobycie tych chips\u00f3w – zauwa\u017ca dr Lee. Ten rodzaj spontanicznego lub sporadycznego u\u017cywania umiej\u0119tno\u015bci musi by\u0107 wzmacniany przez d\u0142u\u017cszy czas. Gdy dane s\u0142owo lub znak jest ju\u017c konsekwentnie u\u017cywane, mo\u017cna dodawa\u0107 nowe, aby stopniowo poszerza\u0107 repertuar dziecka.<\/p>\n
“Kiedy dziecko nauczy si\u0119 tego systemu komunikacji – \u017ce znak lub obrazek, kt\u00f3rego u\u017cywa, musi by\u0107 odebrany przez kogo\u015b innego, aby mog\u0142o otrzyma\u0107 swoj\u0105 rzecz – wtedy powoli, ale skutecznie mo\u017cemy uczy\u0107 nowego znaku lub wprowadza\u0107 nowy obrazek” – wyja\u015bnia dr Lee.<\/p>\n
To, jak szybko dzieci rozwijaj\u0105 si\u0119 dzi\u0119ki FCT, cz\u0119sto zale\u017cy od ich funkcjonowania i poziomu poznawczego. W przypadku dzieci o bardziej z\u0142o\u017conych potrzebach lub z powa\u017cniejszymi zaburzeniami j\u0119zykowymi, aby opanowa\u0107 kilka znak\u00f3w lub obrazk\u00f3w, mo\u017ce by\u0107 potrzebnych wiele, wiele pr\u00f3b. “Dzieci te mog\u0105 mie\u0107 niewielki repertuar funkcjonalnych sposob\u00f3w porozumiewania si\u0119 – zauwa\u017ca dr Lee – ale jest to repertuar, kt\u00f3ry jest im najbardziej potrzebny – jedzenie, kt\u00f3re lubi\u0105, korzystanie z toalety itp. Dzieci z mniej z\u0142o\u017conymi potrzebami, kt\u00f3rych poziom funkcjonowania jest wy\u017cszy, mog\u0105 w efekcie uzyska\u0107 r\u00f3wnie du\u017co j\u0119zyka – je\u015bli nie wi\u0119cej – ni\u017c ich typowo rozwijaj\u0105cy si\u0119 r\u00f3wie\u015bnicy”.<\/p>\n
Niekt\u00f3re dzieci b\u0119d\u0105 w stanie m\u00f3wi\u0107 pe\u0142nymi zdaniami, korzystaj\u0105c z urz\u0105dze\u0144 technologii wspomagaj\u0105cej. Inne b\u0119d\u0105 przyswaja\u0107 tylko pojedyncze s\u0142owa. “W przypadku tych drugich b\u0119dziemy starali si\u0119 okre\u015bli\u0107 najbardziej odpowiednie dla nich cele” – zauwa\u017ca dr Lee. Nale\u017cy por\u00f3wna\u0107 korzy\u015bci z wysi\u0142kiem, jaki trzeba w\u0142o\u017cy\u0107, aby je osi\u0105gn\u0105\u0107”. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce terapia jest dostosowana do specyficznych potrzeb i mo\u017cliwo\u015bci ka\u017cdego dziecka.<\/p>\n
Trening komunikacji funkcjonalnej jest cz\u0119sto prowadzony indywidualnie z klinicyst\u0105, kt\u00f3ry jest albo patologiem mowy i j\u0119zyka, albo psychologiem behawioralnym przeszkolonym w zakresie analizy zachowania (ABA). Rodzice odgrywaj\u0105 wa\u017cn\u0105 rol\u0119 we wzmacnianiu treningu, \u0107wiczeniu tego, czego dziecko si\u0119 nauczy\u0142o, i wykorzystywaniu tego w r\u00f3\u017cnych sytuacjach. Je\u015bli FCT odbywa si\u0119 w szkole, nauczyciele powinni pomaga\u0107 dzieciom w \u0107wiczeniu poznanych znak\u00f3w.<\/p>\n
Funkcjonalny trening komunikacji zosta\u0142 opracowany w latach 80. ubieg\u0142ego wieku jako spos\u00f3b na ograniczenie k\u0142opotliwych zachowa\u0144 zwi\u0105zanych z autyzmem, takich jak samookaleczanie i agresja. Za\u0142o\u017cono, \u017ce zachowania te wynikaj\u0105 z niezdolno\u015bci do skutecznego komunikowania potrzeb.<\/p>\n
Jak wyja\u015bnia dr Lee, aby zastosowa\u0107 FCT w celu z\u0142agodzenia problematycznych zachowa\u0144, punktem wyj\u015bcia jest przyjrzenie si\u0119 funkcji tych zachowa\u0144 – co klinicy\u015bci nazywaj\u0105 “ocen\u0105 funkcjonaln\u0105”. Wymaga to uwa\u017cnej obserwacji dziecka. Je\u015bli dziecko wali g\u0142ow\u0105 w \u015bcian\u0119, bije si\u0119 lub uderza inne dziecko, jak\u0105 funkcj\u0119 pe\u0142ni to zachowanie? “Aby dotrze\u0107 do sedna tych zachowa\u0144, analizujemy ich przyczyny i konsekwencje. Co stwarza warunki do takiego zachowania? Kiedy si\u0119 ono pojawia? Kiedy nie ma miejsca? Z kim si\u0119 to dzieje? Co zwykle dzieje si\u0119 potem?”.<\/p>\n
Je\u015bli katalizatorem problematycznych zachowa\u0144 wydaje si\u0119 by\u0107 co\u015b, czego dziecko nie potrafi zakomunikowa\u0107, w\u00f3wczas nauczenie go bardziej niezawodnego sposobu komunikowania swoich potrzeb mo\u017ce doprowadzi\u0107 do wyga\u015bni\u0119cia tego zachowania.<\/p>\n
Dr Lee podkre\u015bla, \u017ce FCT jest skuteczna w ograniczaniu zachowa\u0144 problemowych tylko wtedy, gdy mo\u017cna prawid\u0142owo oceni\u0107 funkcj\u0119, jak\u0105 dane zachowanie pe\u0142ni u danej osoby. “Typ zachowania lub typografia – tak brzmi termin techniczny – r\u00f3\u017cni si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od osoby” – wyja\u015bnia. “I mo\u017ce si\u0119 on r\u00f3\u017cni\u0107 u jednej osoby w r\u00f3\u017cnych momentach. Na przyk\u0142ad, kto\u015b mo\u017ce zacz\u0105\u0107 od zachowa\u0144 samookaleczaj\u0105cych, a potem sta\u0107 si\u0119 agresywny, je\u015bli uzna, \u017ce agresja jest bardziej skuteczna.”<\/p>\n
Zachowania samookaleczaj\u0105ce – jak wszystkie zachowania – pe\u0142ni\u0105 jak\u0105\u015b funkcj\u0119, zwykle jedn\u0105 z nich:<\/p>\n
Kiedy uderzanie w g\u0142ow\u0119 lub uderzanie w twarz powoduje, \u017ce dziecko zwraca na siebie uwag\u0119, dostaje co\u015b, czego chce, ucieka od czego\u015b, czego nie chce robi\u0107 lub ucieka od niekomfortowej sytuacji, zachowanie to jest przypadkowo wzmacniane. FCT mo\u017ce pom\u00f3c w prze\u0142amaniu tych niezdrowych wzorc\u00f3w zachowa\u0144.<\/p>\n
Kiedy dzieci naucz\u0105 si\u0119 prosi\u0107 o przerw\u0119 s\u0142owem, znakiem lub obrazkiem i szybko i skutecznie uzyskiwa\u0107 rezultaty, prawdopodobnie wybior\u0105 odpowiednie zachowanie, a nie zachowanie powoduj\u0105ce samookaleczenie.<\/p>\n
Trening komunikacji funkcjonalnej mo\u017ce by\u0107 i by\u0142 stosowany w ka\u017cdym wieku, od przedszkola do doros\u0142o\u015bci, ale eksperci uwa\u017caj\u0105, \u017ce nale\u017cy go rozpocz\u0105\u0107 jak najwcze\u015bniej. “Wiemy o rozwoju j\u0119zyka, \u017ce im wcze\u015bniejsza interwencja, tym lepiej” – zauwa\u017ca dr Lee. “Im szybciej wi\u0119c zajmiemy si\u0119 tymi sprawami i im szybciej b\u0119dziemy w stanie rozwin\u0105\u0107 repertuar komunikacyjny dziecka, tym lepiej b\u0119dzie ono sobie radzi\u0142o”.<\/p>\n
Dr Lee dodaje jednak, \u017ce widzia\u0142a, jak FCT dzia\u0142a bardzo skutecznie w przypadku doros\u0142ych, kt\u00f3rzy nie mieli wcze\u015bniej tego typu treningu, a niekt\u00f3rzy z nich szybko zdobywaj\u0105 umiej\u0119tno\u015bci. “Widzia\u0142am te\u017c doros\u0142ych, kt\u00f3rzy potrzebowali bardzo du\u017co czasu, aby rozwin\u0105\u0107 bardzo ma\u0142y repertuar s\u0142\u00f3w” – dodaje – “ale ten ma\u0142y repertuar by\u0142 bardzo, bardzo wa\u017cny dla nich i dla ludzi wok\u00f3\u0142 nich, je\u015bli chodzi o lepsze zrozumienie, czego potrzebuj\u0105 i pragn\u0105”.<\/p>\n
Wi\u0119cej informacji<\/strong><\/span><\/p>\n Jednym z najpilniejszych cel\u00f3w w terapii dzieci ze spektrum autyzmu jest pomoc w rozwijaniu umiej\u0119tno\u015bci komunikacyjnych. Je\u015bli dzieci nie maj\u0105 typowo rozwini\u0119tych umiej\u0119tno\u015bci j\u0119zykowych, mog\u0105…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1825,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[44],"tags":[187,188,186,189],"yoast_head":"\n\n